W literaturze polskiej, światowej zresztą też, wojna (druga światowa) została opisana wszerz i wzdłuż, jednak takich pozycji jak ta nie ma wielu. Takich, które opisują życie Niemców, zwykłych mieszkańców, cywilów, którzy do wszelakich partii czy zgromadzeń należą nie z przekonania, tylko z przymusu. Taka była "Złodziejka książek" czy "Pozwólcie nam krzyczeć", taka jest też powieść "Każdy umiera w samotności".
We wstępie przeczytałam: "Wydarzenia opisane w tej powieści oparte są zasadniczo na aktach Gestapo dotyczących nielegalnej działalności pary berlińskich robotników w latach 1940-1942".* Para berlińskich robotników to Anna i Otton Quanglowie. On jest stolarzem, majstrem w fabryce mebli, ona przy mężu, mają jednego syna, aktualnie na froncie. Akcja zaczyna się od wiadomości o śmierci syna. To straszliwy wstrząs dla rodziców, nic więc dziwnego, że ich wybija z utartych kolein życiowych. Chcą coś zrobić, cokolwiek, coś, co byłoby protestem przeciwko faszystom, przeciwko Hitlerowi, wojnie i całemu temu świństwu, w którym grzęzną.
I co robią? Piszą kartki i listy. Kartki pocztowe z antyfaszystowskimi hasłami, oskarżające Führera o morderstwa, okrucieństwo i egoizm nie są nigdzie wysyłane, tylko podkładane w różnych miejscach w całym Berlinie. Otton Quangel liczy na to, że kartki będą wędrować z rąk do rąk, że dotrą do sumień i serc, że spowodują wzrost świadomości... Marzą mu się niemalże zamieszki społeczne, rewolucja, a jego kartki mają być tym kamyczkiem poruszającym lawinę.
Och, naiwny! Kartki nigdzie nie wędrują, tylko są w panice oddawane władzom, ludzie są bowiem tak zastraszeni, że boją się wszystkiego, nawet doczytać do końca przekaz ze znaleziska. Być może Otton to przeczuwa, choć się do tego nie przyznaje i twardo pisze dalej. Z drugiej strony kartki twardo przechwytuje komisarz Escherich z Gestapo i szuka ich autora. Znajdzie, nie znajdzie? Nie chcę zdradzać zbyt dużo... Zresztą i tak to nie jest najważniejsze, ważniejsza jest konsekwencja, upór - z każdej strony, zaznaczam. Ech, przejmujące.
Nie potępiajmy Niemców w czambuł, wszystkich jak leci. Ludzie jak ludzie, są różni, nie narodowość jest ważna, tylko to, co jest w środku.
Pominęłam wiele z tej książki, choćby to, co sygnalizuje tytuł. Odkryjcie to na własną rękę, ja zachęcam.
* - "Każdy umiera w samotności" Hans Fallada, przełożyła Daria Kuczyńska-Szymala, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice 2011, s. 5.
